ENEM-UTRECHT

Eerste Nederlandsche Electro-Magnetische Uurwerkenfabriek Utrecht

De fabriek was van 1917 tot aan de liquidatie in 1926 als N.V. gevestigd op het Pieterskerkhof 17 te Utrecht. Het pand, waarvan alleen de gevel nog origineel is heeft nu huisnummer 18. In een personeelsadvertentie van 27-12-1917 staat als aanmeldingsadres van Wijckskade 13. Hier woonde ook Jan Laméris, één van de twee directeuren. Dit pand, tijdens WOII een duitse observatiepost, was na de oorlog door de betonnen verstevigingen niet meer bruikbaar als woning en is afgebroken. Na de liquidatie zijn de ENEM activiteiten nog een paar jaar voortgezet door de Nederlandsche Radiowerken, dat zich in 1926 gedeeltelijk vestigde op Pieterskerkhof 17-20. In 1927 sloot dit bedrijf haar vestiging in Doorn. De Radiowerken was een in 1924 opgerichte handelszaak door eigenaar Ir. Willem Frederik de Mol van Otterloo, later firmant met Dr. Frederik Lodewijk Rutgers. Op de jaarbeurs in 1927 had de Radiowerken een aparte stand voor electromagnetische klokkeninstallaties en voor radio's. De radiostand werd ontworpen door architect S. van Ravesteyn . Van deze stand bestaat waarschijnlijk een, door de auteur gezochte, foto.
 
De N.V. ENEM werd opgericht door drie personen, de toekomstige directeuren Jan Laméris en Johannes Munnik en de heer Boom die als financier/borg gezien moet worden (later commissaris bij de ENEM). De broer van Jan Laméris,  Pieter Laméris (aandeelhouder en uurwerkmaker/horloger in de Leidschestraat 86- 88 te Amsterdam), kan gezien de locatie van zijn zaak de contacten hebben gelegd die tot oprichting van de ENEM hebben geleid want de heren Boom en Munnik werkten en woonden in Amsterdam.

Jan Laméris was tot in 1917 uurwerkmaker/horloger in de Torenstraat 6 te Winschoten (pand is op 1-1-2009 afgebrand). Hij zal zich bezig gehouden hebben met de techniek, getuige een in 1919 aan hem verleend octrooi (nr. 4604) op een electro-magnetische aandrijving van een uurwerk. Het octrooi werd aangevraagd op 1 mei 1917, ca. 2 maanden voor de oprichting van de N.V. ENEM. Dit aangevraagde nederlandse octrooi met het eerder verleende engelse (1916) en duitse (1917) werd naast het gereedschap, de halffabrikaten en het materiaal uit zijn zaak in Winschoten als voldoende inbreng door Laméris in de N.V. geaccepteerd.
Johannes Munnik staat op de inschrijving bij de Kamer van Koophandel vermeld als fabrikant (directeur van een spijkerfabriek?).

Er werden moederklokken in staande en hangende kasten gemaakt maar ook in pendule uitvoering. Verder slaafklokken, torenuurwerken en later ook reclame verlichting.
In 1918, 1919 en 1926 nam de ENEM deel aan de jaarbeurs (z.g.n. monsterkamer jaarbeurs 1918). In 1926 werd op de voorjaarsjaarbeurs de reclame verlichting aangeboden.

Onder het kopje aanbestedingen staat in het Utrechts Nieuwsblad van 23-11-1922 dat het de ENEM gegund is een torenuurwerk aan de Da Costaschool te leveren. Het betreft de 1e Da Costaschool, Brederodeplein 13, geopend op 20 september 1922. Uit gevonden correspondentie blijkt dat de torenklok uiteindelijk een gevelklok van 60cmØ (model C10, zonder verlichting) werd. De klok werd aangestuurd door een moederklok (model 4 of 6, de laatste heeft een signaalrad).
De moeder- en gevelklok werden aangeschaft met geld bijeengebracht door een comité. De bouw van de school  werd bekostigd door de Gemeente Utrecht, die op alles beknibbelde en zeker geen klokinstallatie had toegestaan.
In het voormalige NS hoofdkantoor in Utrecht, bijgenaamd de Inktpot, hingen klokken van de ENEM. In twee vergaderzalen in dit gebouw, waar nu ProRail is ondergebracht, functioneren nog steeds twee overgebleven ENEM klokken die een mooi en solide uurwerk hebben. De klokken worden elk gestuurd door een SR600D van Radioclockcontrol.com.

Van de zakelijke handel en wandel van het bedrijf is tot nu toe weinig bekend. Dat men in 1917 grootse plannen had bewijst het gewicht van de drie commissarissen, Johan Christiaan Gabriël Boom, directeur Internationale Cacaofabrieken (Blookers) te Amsterdam, Franciscus Lambertus Edema van der Tuuk, directeur van Lettergieterij Amsterdam en Dirk Frans Wilhelmini, directeur van de Vereenigde Nederlandsche Rubberfabrieken.
Ook het voor die tijd zeer behoorlijke kapitaal: Fl. 250.000,-

Een interessante veronderstelling is dat de ENEM haar bestaan vooral te danken had aan de bloeiende econonie in Nederland tijdens WOI. Eind 1920 kwam de nederlandse economie in een recessie (ook de ENEM maakte dat jaar verlies), maar vanaf 1923 was er weer een periode van economische groei die duurde tot de beurscrach van 1929.

In 1921 traden eerder genoemde commissarissen af. Wat er is voorgevallen is onbekend. Ze werden opgevolgd door vier nieuwe vanwie behalve de namen tot nu toe geen activieteiten bekend zijn. Het zijn Johannes Pieter van Dongen Torman, Auke Vlietstra, Johannes Jacobus de Waal Malefijt en Jan Frederik van Beeck Calcoen.

Als gevolmachtigde kwam in mei 1921 Hermann Sonderkamp bij het bedrijf, werd april 1922 mededirecteur en woonde op Pieterskerkhof nr. 20. Was hij de opvolger van Jan Laméris?
Namen van overig personeel: ingenieur L.H.M. Huydts (1922),.

Auteursrecht: Wim Heij.

Wordt vervolgd. Weet u iets over de ENEM, de klok activiteiten van de Radiowerken of genoemde personen? Laat het ons s.v.p. weten! Email naar:
wi.heij@planet.nl

Wij houden ons ook aanbevolen voor produkten van de ENEM

Art ikel over de ENEM uit Holland Express 21 0ctober 1922
De zaak van Pieter Laméris in de Leidschestraat te Amsterdam

07-08-2012